Hanes diwyddiannol - Cas-gwent

Iard longau’r Rhyfel Byd Cyntaf yng Nghas-gwent

Yng nghornel bellaf Llwybr Arfordir Cymru yn y De-ddwyrain, ar lannau’r afon Gwy, roedd iard longau Cas-gwent – y fwyaf o’i bath yng Nghymru ar un adeg, a’r mwyaf byrhoedlog hefyd o bosibl.

Roedd Cas-gwent, fel sawl lleoliad arfordirol yng Nghymru, yn byrlymu gyda gwaith adeiladu llongau hwylio pren o’r ddeunawfed ganrif ymlaen. Ond gogledd-ddwyrain Lloegr a glannau afon Clyde oedd canolbwynt diwydiant adeiladu llongau dur a haearn o ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, fodd bynnag, er bod ambell iard longau diwydiannol mewn llefydd eraill hefyd.

Un o’r rheiny oedd iard longau Finch a sefydlwyd yng Nghas-gwent ddiwedd y 1870au gan Edward Finch; a oedd hefyd yn adeiladwr pontydd o fri. Cafodd llawer o longau cargo bach, badau tynnu, carthlongau a rhodlongau eu cynhyrchu yn yr iard fach hon ar hyd y blynyddoedd, cyn i bethau newid yn sydyn adeg y Rhyfel Mawr wrth i longau tanfor yr Almaen ymosod ar fasnach y môr.

Cas-gwent heddiwYm 1916, daeth yr iard i feddiant y llywodraeth, prynwyd tiroedd cyfagos, a symudodd y farchnad wartheg i gartref newydd er mwyn neilltuo lle i saith llithrfa ar lannau afon Gwy.

Roedd y cynlluniau gwreiddiol yn cynnwys agor ierdydd pellach yn Beachley a Portbury a fyddai wedi creu cyfanswm o 34 o lithrfeydd, ond dim ond hanner y gwaith a gwblhawyd.

Oherwydd oedi hirfaith i gynllunio’r iard a chodi tai newydd i’r gweithwyr, bu’n rhaid aros tan fis Medi 1918 cyn lansio’r llong gyntaf o’r iard, er i’r diwydiant adeiladu llongau barhau tan 1921. Byrhoedlog fu hanes y cwmni dilynol, Monmouth Shipbuilding Co Ltd hefyd, ac erbyn heddiw, stadau tai newydd sydd yn yr hen iard.

Ond elfen unigryw’r iard, yw mai llongau rhannol barod, neu prefab, oedd yn cael eu hadeiladu yno. Roedd hon yn dechneg newydd ar y pryd, er mai dyma’r dull safonol a ddefnyddir mewn iardiau llongau modern erbyn heddiw. Roedd Cas-gwent yn torri tir newydd felly!

Yn ogystal â’r cyfoeth hanesyddol – Cas-gwent yw un o drefi hynaf Cymru a chartref castell cerrig hynaf y DU – mae’r rhan hon o’r llwybr yn cynnwys sawl tirnod modern hefyd.

Yn Blackrock, cewch olygfeydd panoramig braf o’r ddwy bont Hafren a’r aber ei hun.

Ewch tua’r gorllewin, ac fe ddowch i Warchodfa Natur Genedlaethol Gwlyptiroedd Casnewydd sydd â thros fil o erwau naturiol sy’n hafan i adar ac sy’n cynnwys llwybrau cerdded a gweithgareddau i bawb o bob oed.

I gynllunio’ch taith a mwynhau Llwybr Arfordir Cymru yn yr ardal hon, ewch i tudalen Arfordir y De ac Aber Afon Hafren.